Қазіргі уақытта Қазақстан Республикасында қазақ этносының әлеуметтік-мәдени, әлеуметтік-экономикалық артықшылықтарына негізделген егеменді демографиялық жүйе қалыптасуда. Мәселенің күрделілігі көбінесе ХХ ғасырдағы Қазақстан тарихының ерекшеліктерімен анықталады, бұл қазіргі заманғы демографиялық процестерге айтарлықтай әсер етеді. 1920-1930 жылдардағы демографиялық апат қазақ этносының санын едәуір қысқартты. КСРО өңірлерінен келген халықтың Қазақстанға көші-қон толқынының қарқынды жүруі ХХ ғасырдың ортасынан бастап республиканың демографиялық даму векторын қазақ емес халық санының артуына әкелді.
Қазақ КСР-нің демографиялық жүйесі дербес сценарийлер бойынша дамыған этникалық сараланған демографиялық кіші жүйелердің қосындысынан тұрды. Қазақтар негізінен республиканың ауылдық жерлерінде өмір сүрді, оларға десографиялық өсудің дәстүрлі түрі тән еді. 1950-60 жылдары туу деңгейінің жоғарылауы аясында өлім-жітімнің төмендеуі қазақ халқы санының тез өсуіне әкелді. Демографиялық жарылыс деп аталатын бұл құбылыс болашақта этностың дамуы үшін үлкен әлеуетке ие болды.
Қазіргі уақытта қазақтар ауыл және қала тұрғындарының басым бөлігі болып табылады және мемлекеттің демографиялық дамуының барлық алуан түрлілігінің құрайды. Бірақ өткеннің инерциясы әлі де үлкен. Қазақстарда мемлекет құрушы халық мәртебесінің болуы репродуктивті көзқарастарды өзгертуге негіз болмайды. ХХІ ғасырдың басында, ең алдымен, қалалық елді мекендерде туудың өсуі байқалады. Бала туудың өсуімен қатар зейнеткерлік жастағы халық саны да күрт өсуде, өйткені 1950-60 жылдары туылған ұрпақ егде жастағы топтарға кіреді.
Осылайша, Қазақстанның демографиялық дамуына кеңестік өткеннің инерциясы да, қазіргі заманғы жаңғырту үрдістері де үлкен әсер етеді. Осы алуан түрліліктен қазақ этносының әлеуметтік-мәдени ерекшеліктеріне негізделген демографиялық жүйе қалыптасады және оның әлеуеті құралады.
Жобаның негізгі мақсаты XX – XXI ғғ. басында қалыптасқан қазақ этносының әлеуметтік-мәдени артықшылықтарына негізделген және 1950-1960 жж., 2000 жылдардағы демографиялық жарылыстарда көрінетін Қазақстанның демографиялық даму параметрлері мен әлеуетін айқындау болып табылады.
1920-1980 жылдары қазақ этносының әлеуметтік-демографиялық дамуын зерттеу.
ХХ ғасырдың аяғы мен ХХІ ғасырдың бірінші ширегіндегі қазақ этносының әлеуметтік-демографиялық даму ерекшеліктерін зерттеу.
Білім беру мазмұны мен көптілді веб-ресурсты әзірлеу.
1.1. 1920-1930 жылдардағы демографиялық апаттардың қазақ этносының әлеуметтік-демографиялық процестеріне әсерін зерттеу.
1.2. 1950-1960 жылдардағы қазақтардың демографиялық жарылысының себептері мен ерекшеліктерін зерттеу.
1.3. 1950-1960 жылдары, 1970-1980 жылдары және 2000 жылдары туған қазақ этносы өкілдерінің өмірінде орын алған әлеуметтік-мәдени көзқарастарды (білім алу, тілдерді меңгеру, салт-дәстүрлерді сақтау, әлеуметтік ұтқырлық және әлеуметтік лифттерді пайдалану мүмкіндіктері және т. б.) және демографиялық оқиғаларды (туылу және оның реттілігі, қайтыс болу, некеге тұру, ажырасу және т. б.) анамнестикалық, статистикалық, әлеуметтік зерттеулер және БАҚ мазмұнын талдау арқылы зерделеу.
1.4. ХХ ғасырдың екінші жартысындағы мемлекеттің әлеуметтік-экономикалық саясатының қазақ этносының демографиялық дамуына әсерін талдау.
2.1. 1950-1980 жылдары қазақ халқының жоғары табиғи өсуінен туындаған «демографиялық толқындардың» қазіргі демографиялық процестерге әсерін зерделеу.
2.2. ХХІ ғасырдың басындағы қазақтардың жаңа әлеуметтік-мәдени және әлеуметтік-экономикалық шындық негізінде демографиялық жарылыс феноменін зерделеу.
2.3. Қазақ этносының демографиялық дамуының қазіргі жағдайы мен әлеуетін бағалау (cандық көрсеткіш динамикасының аймақтық ерекшеліктері, урбанизация және қоныстану жүйесі, жас құрылымының эволюциясы, халықтың қартаюы, әлеуметтік-мәдени көзқарастар, көші-қон үрдісі).
3.1. «Статистикалық деректерді талдау және визуализациялау үшін “Tableau” бағдарламасын пайдалану» курсы шеңберінде оқу процесіне білім беру мазмұнын әзірлеу және енгізу.
3.2. Қызметтің мобильді нұсқасында көптілді веб-ресурсты әзірлеу және енгізу.
3.3. Ашық ақпараттық кеңістікте Қазақстанның тарихи және әлеуметтік-демографиялық дамуы туралы ғылыми негізделген білімді насихаттау және тарату.
Күтілетін ғылыми нәтижелер:
Күтілетін ғылыми-ұйымдастырушылық нәтижелер:
Жоба мәселелерін (тарихи, демографиялық, әлеуметтік, IT-технологиялар) зерттеуге пәнаралық тәсіл арқылы ғылыми-зерттеу жұмыстарының деңгейін едәуір күшейтуге және Қазақстанның қазіргі демографиялық жүйесінің феноменін зерделеу ерекшеліктерін кеңейтуге мүмкіндік береді.
Жобаны іске асыру нәтижелерінің нысаналы тұтынушылары кең мағынадағы ғылыми және азаматтық қоғамдастықтың (ҮЕҰ және волонтерлік бірлестіктер), мемлекеттік құрылымдардың өкілдері болады.
Жобаны іске асыру нәтижелерінің нысаналы тұтынушылары кең мағынадағы ғылыми және азаматтық қоғамдастықтың (ҮЕҰ және волонтерлік бірлестіктер), мемлекеттік құрылымдардың өкілдері болады.
Жобаны іске асыру қазақстандық ғылыми және қоғамдық инфрақұрылымды цифрландыруға үлес қосатын болады:
– ашық бастапқы жасақтаманы бағдарламалық жағдайда пайдалану (OpenSourceSoftware);
– визуализацияның әртүрлі әдістері мен түрлерін қолдана отырып, деректерді көрнекі түрде ұсыну;
– жоғары өнімділік.
Нәтижелердің тиімділігі
Жобаны іске асыру қорытындыларының тиімділігі Қазақстанның жаңғыруының демографиялық әлеуетін сақтайтын және дамытатын қазақ этносының тарихи және әлеуметтік-мәдени ерекшеліктерін ескеретін демографиялық дамуды зерделеуде көрініс табады. Нәтижелер демографиялық тенденцияларға негізделген мемлекет пен оның аймақтарының әлеуметтік-экономикалық дамуын модельдеу үшін пайдаланылуы мүмкін.
